Castro Marim

Ga op de kasteelmuur staan en je begrijpt in één blik waarom hier al drieduizend jaar iets gebouwd wordt. Onder je liggen de zoutpannen, daarachter de Guadiana, en aan de overkant Spanje. Wie deze heuvel bezat, controleerde de rivier — en de rivier was de weg naar binnen. In de tijd van de Feniciërs was Castro Marim nog een schiereiland en heette het Baesuris: een beschutte haven voor schepen die stroomopwaarts voeren om erts op te halen uit de mijnen van Alcoutim en Mértola. Vanaf hier werden goederen uit de hele Middellandse Zee het achterland in verhandeld. Onder de Romeinen bleef dat zo.

Na de herovering van de Algarve op de Moren lag Castro Marim er ontvolkt bij. Koning Afonso III gaf in 1272 opdracht het opnieuw te bevolken en verleende het in 1277 stadsrechten — een lokkertje om mensen naar deze strategische maar riskante grensplek te krijgen. Het Castelo Velho dat je nu beloopt kwam er in 1274, onder Dinis, en in 1279 volgde de ommuring die ook de huizen buiten de burcht beschermde.

Dan komt het hoofdstuk waar Castro Marim in de Portugese geschiedenisboeken staat. Nadat de Tempeliers in 1312 werden opgeheven, richtte koning Dinis in 1319 de Orde van Christus op als hun opvolger — en dit kasteel werd het állereerste hoofdkwartier, juist omdat het sterk was en pal aan de grens lag. Pas in 1356 verhuisde die zetel naar Tomar. De orde die later de ontdekkingsreizen zou financieren, begon dus hier, op deze heuvel boven de zoutpannen.

De aardbeving van 1 november 1755 maakte er korte metten mee: van de kerk binnen de muren bleef één wand overeind. De parochie verhuisde daarna naar de kapel buiten de muren, die werd hersteld en vergroot tot het werk in 1834 werd voltooid. Dat is waarom de moederkerk van Castro Marim beneden in het dorp staat en niet boven op de burcht, zoals je zou verwachten.

Het bijzondere is dat dit geen dood monument is: in het stadje rond en onder het kasteel wonen gewoon mensen. Je rijdt er met de auto naartoe of dwaalt te voet door de wijk, en tussen de witgekalkte huizen ontdek je verborgen lokale restaurantjes en bakkerijtjes voor een klein hapje. Wij liepen het dorp door en werden onderweg verwelkomd door een hond die duidelijk vond dat hij bij het rondleidingsprogramma hoorde.

Het middeleeuwse kasteel van Castro Marim is de trekpleister, met muren om te belopen, een archeologisch museum en een weids panorama over stad, zoutpannen en rivier. Eind augustus komt het kasteel tot leven tijdens het grote middeleeuwse festival. Wat de meeste bezoekers over het hoofd zien: er is een tweede vesting. Op de heuvel aan de overkant van het dorp ligt de Forte de São Sebastião, in 1641 gebouwd in opdracht van koning João IV tijdens de Restauratieoorlogen tegen Spanje. Het is een onregelmatige omwalling met vijf bastions, aangelegd naar de vorm van de heuvel, en de hoofdpoort kijkt naar het noorden — precies naar het dorp en het oude kasteel. Sinds 2012 is het een nationaal monument. Je ziet hem vanaf de kasteelmuren liggen, maar naar binnen kun je alleen op afspraak bij de gemeente; reken er dus niet op dat je zomaar naar binnen loopt.

Onder de rook van het stadje ligt de Reserva Natural do Sapal de Castro Marim — het oudste natuurreservaat van Portugal (1975): circa 2.300 hectare zoutmoerassen en zoutpannen langs de Guadiana, met flamingo's, kluten en ooievaars. In de pannen wordt nog altijd op ambachtelijke wijze zout gewonnen, met de hand, volgens werkwijzen die hier al eeuwen hetzelfde zijn: het samenspel van getij, zon en wind doet het werk, de zoutwinner stuurt alleen bij. Het zout van Castro Marim heeft een beschermde oorsprongsbenaming. Vraag ter plaatse naar flor de sal — dat is het allerdunste laagje kristallen dat bovenop het water gaat drijven en dat met een speciaal gereedschap wordt afgeschept zonder ooit de bodem te raken. Het wordt niet bewerkt, alleen in de zon gedroogd, en houdt daardoor iets vochtigs en de smaak van de zee. Op je bord merk je het verschil met gewoon zout meteen. Er lopen wandel- en fietsroutes met informatieborden door het gebied.

De mooiste wandeling gaat het natuurreservaat in: vanaf de rand van het stadje lopen paden met informatieborden door de zoutpannen, waar je bij laag water flamingo's, kluten en ooievaars ziet foerageren. Reken op vlak terrein en weinig schaduw, dus neem water en een hoed mee. In het stadje zelf tref je de bewoners in de kleine cafés rond het onderste plein, niet bij het kasteel. Rond de zoutwinning zie je in de zomermaanden nog mensen met de hand flor de sal afscheppen — het bovenste, fijnste laagje zout.

Het kasteel heeft openingstijden en een klein toegangsbedrag; het stadje eromheen is vrij toegankelijk maar het blijft een woonwijk, dus houd het rustig in de straatjes. Neem contant geld mee voor de kleine zaakjes en voor een zakje lokaal zout, dat je hier rechtstreeks kunt kopen. Kom je eind augustus, dan loop je tegen het grote middeleeuwse festival aan: dan is het stadje juist vol en uitbundig — leuk, maar het tegendeel van de gewone rust.

In de straatjes rond het kasteel zitten kleine, onopvallende familiezaakjes en bakkerijtjes waar de lokale bevolking komt — geen toeristenmenu's, wel eerlijke Portugese hapjes en zoetigheid. En vergeet het lokale zout niet: dat van Castro Marim is streekberoemd, en de flor de sal uit de pannen aan de rivier geldt als een delicatesse.

Trek er een paar uur voor uit; dit is geen plek om even snel een foto te maken. Laat je slippers in de auto en trek sneakers of wandelschoenen aan — het loopt hier en daar omhoog en de ondergrond is op plekken ongelijk. Stevige wandelsandalen van het type Teva bevallen ook uitstekend en zijn koeler. Neem water mee, of koop beneden in het dorp een ijsje bij een van de winkeltjes; eten kan er ook. Het kasteel kost entree, maar weinig: wij betaalden € 1,10 per persoon (zomer 2025) en daarmee kon je overal komen. Dat is geld dat aan het onderhoud besteed wordt, dus betaal het met plezier. De toiletten waren voor zover wij konden zien gratis. Let op de middagpauze: de aangehouden bezoektijden zijn ongeveer 9.00 tot 13.00 uur en 14.00 tot 17.00 uur, dus wie om half twee aankomt staat voor een dichte poort — controleer het ter plaatse. Kom je eind augustus tijdens de Dias Medievais, dan geldt een apart festivaltarief dat een stuk hoger ligt (in 2024 € 8 voor volwassenen, € 5 voor kinderen van 6 tot 11 jaar, gratis tot 5 jaar) en krijg je een heel andere ervaring: druk, uitbundig en in kostuum. Je kunt tot bij het kasteel rijden en parkeren waar het is toegestaan, maar het stadje verken je het mooist te voet. Combineer het kasteel met een wandeling door het zoutmoeras-reservaat. Neem contant geld mee voor de kleine zaakjes.

Met de auto vlak bij Vila Real de Santo António en de N125/A22 in het uiterste oosten. Het stadje en het kasteel zijn te voet te doen.

Lente en herfst voor aangenaam weer en vogels in het reservaat; eind augustus voor het middeleeuwse festival (dan wel druk).

Hoe Castro Marim er per seizoen bij ligt, staat in deze maandverhalen: