Alcoutim

Alcoutim ligt zo ver van de kust dat de meeste reizigers er nooit komen. De gemeente beslaat bijna 577 km² heuvelland met steeneik, olijf, amandel, vijg en johannesbrood, en telde bij de volkstelling van 2021 2.523 inwoners: met 4,4 per km² de laagste bevolkingsdichtheid van Portugal (INE). Aan de oostkant vormt de Guadiana de grens met Spanje. Aan de overkant ligt Sanlúcar de Guadiana, met zijn windmolens en het Castillo de San Marcos op de heuvel. Twee landen, twee tijdzones, een rivier ertussen.

De geschiedenis gaat ver terug: megalieten uit het neolithicum, vijf eeuwen islamitisch bewind met bijna honderd bekende vindplaatsen, en op een heuvel vlakbij het Castelo Velho uit de achtste en negende eeuw. Op 9 januari 1304 gaf koning Dinis Alcoutim stadsrecht, dat Manuel I in 1520 vernieuwde. Langs de rivier liep altijd ook een ander verhaal: dat van de smokkel. Op de oude kade staat een standbeeld van de smokkelaar, naast dat van de visser en de grenswacht.

José Saramago kwam in 1980 langs voor zijn boek Viagem a Portugal en schreef dat de twee dorpen, op de spiegel van het water, elkaars spiegelbeeld zijn. Het dorp is klein: witte huizen die vanaf de kade tegen de heuvel op klimmen, een kerk aan het water, het kasteel bovenaan en terrassen langs de rivier.

Boven het dorp staat het kasteel, sinds 1993 beschermd als Imóvel de Interesse Público. Over de bouwtijd zijn de officiële bronnen het niet eens: Património Cultural houdt het op de tweede helft van de dertiende eeuw, de gemeente op de veertiende eeuw onder koning Dinis. Rond 1500 werd het herbouwd en in de zeventiende eeuw aangepast aan het geschut; het moest de grens verdedigen en de handel op de Guadiana controleren. Sinds 1992 zit er een archeologisch museum in. Beneden bij de oude kade staat de Igreja Matriz de São Salvador. In het dorp vind je ook de Casa dos Condes, een adellijk huis uit de zeventiende en achttiende eeuw dat nu de bibliotheek is, de Ermida de Nossa Senhora da Conceição met een barokke trap en een manuelijnse deur, en op de gevel van de Igreja da Misericórdia een merkteken van het hoogwater van 1876.

1. Het kasteel en het archeologisch museum. Het museum in het kasteel toont het archeologisch erfgoed van de gemeente, van de oudheid tot nu, en speelborden en speelstenen uit het Castelo Velho. Elke dag open: van 1 oktober tot 30 april van 9 tot 17 uur, van 1 mei tot 30 september van 10 tot 18 uur, op zon- en feestdagen dicht van 13 tot 14 uur; gesloten op 1 januari, paaszondag, 1 mei en 24, 25 en 31 december. Een kaartje kost € 3,10, met Cartão Jovem of vanaf 65 jaar € 1,90; kinderen onder 14 gaan onder begeleiding gratis. Het kaartje geldt een week, ook voor het Museu do Rio.
2. Zwemmen in Pego Fundo. Het rivierstrand ligt aan de Ribeira de Cadavais, 500 meter van het centrum. Er zijn een bar, een picknickplaats, een trimparcours en een EHBO-post, en het hele badseizoen strandwacht. Het strand draagt het keurmerk Praia Acessível, en de gemeente noemt het water van goede kwaliteit. Parkeer op de aangewezen terreinen.
3. De zipline uit Spanje. Sinds april 2013 kun je aan een kabel van 720 meter van Sanlúcar de Guadiana naar Alcoutim glijden, gemiddeld 25 meter hoog en met 70 tot 80 km per uur; volgens de gemeente de eerste grensoverschrijdende zipline ter wereld. Hij gaat alleen van Spanje naar Portugal. Omdat Spanje een uur voorloopt, win je onderweg een uur. Openingsdagen en prijzen vind je bij de exploitant.
4. Wandelen: de PR3 en de Via Algarviana. De PR3 Os Encantos de Alcoutim is een rondwandeling van ongeveer 4 km vanaf de Praça da República, met een niet-gemarkeerde uitloper van ongeveer 3 km; de gemeente raadt voorjaar, herfst en winter aan. Op de kade begint de Via Algarviana (GR13): ongeveer 300 km in 14 sectoren naar Cabo de São Vicente. Sector 1 naar Balurcos is 24,2 km, ongeveer zeven uur en als moeilijk aangeduid. Het Castelo Velho, de islamitische vesting op een heuvel vlakbij, is vrij toegankelijk.
5. De rivier en de feesten. Particuliere bedrijven varen toeristische tochten over de Guadiana, onder meer naar Sanlúcar, Guerreiros do Rio, Mértola en Foz de Odeleite, en je kunt een kano huren. De Festa de Alcoutim duurt drie dagen in september, rond de gemeentedag op de tweede vrijdag (2026: 11 tot 13 september). Op 15 augustus vaart de processie van Nossa Senhora do Carmo over de rivier, en op Goede Vrijdag en paaszaterdag is er de Feira dos Doces d'Avó op de kade. Het Festival do Contrabando, met een drijvende voetbrug naar Spanje, had zijn laatste bevestigde editie in april 2025.

Kijk in het dorp naar de kunst op straat: 31 tegelpanelen van Carlos Luz, en sinds november 2020 een otter van Bordalo II, gemaakt van afval, uit zijn reeks Big Trash Animals. In de kasteeltuin staat de installatie Túnel do Contrabando. Stroomafwaarts, in Guerreiros do Rio, vertelt het Museu do Rio het verhaal van de Guadiana en zijn mensen, open van dinsdag tot en met zaterdag, met hetzelfde kaartje als het kasteel. En in het weekend worden op de kade de streekzoetigheden verkocht.

Het dorp loopt van de oude kade, met de Igreja Matriz en de standbeelden van visser, smokkelaar en grenswacht, omhoog naar het kasteel. Het middelpunt is de Praça da República, waar ook de PR3 begint; het toeristisch informatiepunt zit in de Rua 1º de Maio. Pego Fundo ligt 500 meter van het centrum aan de Ribeira de Cadavais.

Eten in Alcoutim is binnenlandkeuken. De gemeente noemt varkensvlees, brood en olijfolie als de pijlers; in het jachtseizoen wild zwijn, patrijs, konijn, haas en hert; en vis uit de rivier, zoals prik, paling, barbeel, harder en fint. Bij Zambujal maakt een fabriek worst van het zwarte varken. Het couvert, het brood en de olijven vooraf, mag volgens de wet alleen worden gerekend als je erom vraagt of ervan eet. Het dorp heeft een geldautomaat; in de kleine gehuchten kun je vaak niet pinnen.

Kom bij voorkeur in het voorjaar of de herfst. De gemeente noemt de zomers zeer droog en heet, de Via Algarviana raadt de zomer af om te wandelen, en op de meeste routes is weinig schaduw. Het museum in het kasteel is elke dag open. Neem een identiteitsbewijs mee als je naar Spanje gaat, en onthoud dat de klok daar een uur verder staat. Het toeristisch informatiepunt van Turismo do Algarve zit in de Rua 1º de Maio (281 546 179).

Met de auto via de N122 tussen Vila Real de Santo António en Mértola; de afslag naar het dorp ligt bij de Quatro Estradas, 6 km van Alcoutim. Mooier is de gemeentelijke weg 507 langs de Guadiana, die je vanuit het zuiden een paar kilometer na Azinhal neemt. Een trein is er niet: neem de trein naar Vila Real de Santo António en daar Vamus-lijn 34, die volgens de laatst gepubliceerde dienstregeling ongeveer twee keer per dag en per richting rijdt, alleen op werkdagen. In het weekend en in de schoolvakanties is het aanbod zeer beperkt. Een brug of een vaste veerdienst naar Spanje is er niet; alleen toeristische boten van particuliere bedrijven.

Voorjaar en herfst. De Via Algarviana noemt september tot en met mei de beste periode voor de route, met de bloei op zijn hoogtepunt van februari tot april. In de zomer is het heet en droog, en dan is Pego Fundo met strandwacht de plek. In september is de Festa de Alcoutim.

Hoe Alcoutim er in die tijd van het jaar bij ligt, staat in ons maandverhaal: